पत्रकारिताको आचारसंहिता र भाषा: पेशागत नैतिकताको मूल आधार- केशब बैरागी माइलो ,अमेरिका

“केशब बैरागी माइलो एक प्रतिभाशाली व्यक्ति हुनुहुन्छ। रचनाकार, साहित्यकार, पत्रकार जस्ता क्षेत्रमा आफ्नो योगदान दिँदै आउनुभएको छ। सामाजिक संलग्नताको हिसाबले अहिले उहाँ त्रिवेणी साहित्य मञ्च हैरिस्वर्गपेन्सिल्भेनिया,अमेरिकाको अध्यक्ष हुनुहुन्छ। साथै यस केन्द्र न्युज अस्ट्रेलियाको शुभचिन्तक तथा सम्पादकीय सल्लाहकारमा विशेष योगदान दिने व्यक्तित्व हुनुहुन्छ ।”

              पत्रकारिता समाजको ऐना हो, जसले सत्य, तथ्य र जनहितका मुद्दाहरू उजागर गर्ने जिम्मेवारी वहन गर्छ। त्यसैले पत्रकारितामा आचारसंहिता र भाषाको प्रयोग केवल औपचारिक विषय होइन, बरु पत्रकारको पेशागत नैतिकता र विश्वसनीयताको आधार हो।

पत्रकारिताको आचारसंहिता भन्नाले पत्रकारले समाचार संकलन, सम्पादन र प्रकाशनको क्रममा अपनाउनुपर्ने नैतिक मापदण्डहरू जनाउँछ। सत्यता, निष्पक्षता, वस्तुनिष्ठता, सन्तुलन र जनउत्तरदायित्व जस्ता सिद्धान्तहरू यसको मूलमा रहेका छन्।
नेपाल पत्रकार महासंघले तयार पारेको पत्रकार आचारसंहिता २०७३ (संशोधित) अनुसार, कुनै पनि समाचार वा विचार प्रकाशित गर्दा पत्रकारले व्यक्तिको प्रतिष्ठा, गोपनीयता, र संवेदनशीलताको आदर गर्नुपर्छ।

यिनै मर्म हरूलाई मध्यनजर गर्दै उहाँले लेख्नुभएको छ :

“केहि कुरा समयले सिकायो, केहि कुरा परिस्थितिले सुनायो अनि केहि कुरा रहरले खोजी रहयो।”
यही खोज र जिम्मेवारीको यात्रामा पत्रकारिताले समाजको सूचना, सचेतना र उत्तरदायित्वको मुख्य भूमिका निर्वाह गर्छ। पत्रकारिता केवल समाचार लेख्ने पेशा होइन—यो सत्य, नैतिकता र विश्वसनीयतामा आधारित सार्वजनिक सेवा हो।

१. पत्रकारिताको आचारसंहिता (Code of Ethics)

पत्रकारिताको आचारसंहिता भनेको पत्रकारहरूले आफ्नो पेशागत कार्य सञ्चालन गर्दा पालना गर्नुपर्ने नैतिक मापदण्डहरूको समूह हो।
यसले पत्रकारलाई सत्यता, निष्पक्षता, स्वतन्त्रता र सामाजिक उत्तरदायित्व का विषयमा मार्गदर्शन गर्छ।

१.१ आचारसंहिताका मुख्य सिद्धान्तहरू

(क) सत्यता र वस्तुनिष्ठता (Truth and Objectivity):
पत्रकारले सूचना प्रमाणित, सन्तुलित र विश्वसनीय स्रोतबाट लिनुपर्छ। राजनीतिक वा सामाजिक समाचारहरूमा एकपक्षीय राय प्रस्तुत गर्नु अनैतिक मानिन्छ।

(ख) निष्पक्षता (Impartiality):
कुनै विचारधारा, धर्म, जात, लिङ्ग वा राजनीतिक दलको पक्षपाती नभई निष्पक्ष रिपोर्टिङ गर्नु पत्रकारको जिम्मेवारी हो। यसले मिडियाको विश्वसनीयता कायम राख्छ।

(ग) गोपनीयता र निजी जीवनको सम्मान (Privacy and Confidentiality):
कसैको अनुमति बिना व्यक्तिगत वा संवेदनशील जानकारी सार्वजनिक गर्नु आचारसंहिताको उल्लङ्घन हो।
निजी जीवनसँग सम्बन्धित विषयमा पत्रकारले संवेदनशीलता र सम्मान देखाउनुपर्छ।

(घ) जिम्मेवार समाचार सम्पादन (Responsible Reporting):
समाचार सम्पादन गर्दा हिंसा, घृणा वा विभाजन फैलाउने भाषा प्रयोग गर्न नहुने। समाचार तथ्य र प्रमाणमा आधारित हुनुपर्छ।

(ङ) स्रोतहरूको पारदर्शिता (Transparency with Sources):
पत्रकारले आफ्नो स्रोतको विश्वसनीयता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। आवश्यक नपर्दासम्म गोपनीयता कायम राख्नु पनि पेशागत मर्यादाको हिस्सा हो।

१.२ आचारसंहिता उल्लङ्घनका परिणाम

आचारसंहिता उल्लङ्घनले पत्रकार र संस्थाको विश्वसनीयता गुमाउँछ, पेशागत मर्यादा घटाउँछ र कहिलेकाहीँ कानूनी समस्यासमेत निम्त्याउँछ। गलत वा भ्रम फैलाउने समाचारले सामाजिक विभाजन र अविश्वास बढाउन सक्छ।

२. पत्रकारितामा भाषा (Language in Journalism)

भाषा पत्रकारको सबैभन्दा शक्तिशाली उपकरण हो।
पत्रकारिताको भाषा सहज, स्पष्ट, तटस्थ र जिम्मेवार हुनुपर्छ। प्रभावकारी भाषा प्रयोगले समाचारलाई बुझ्न सजिलो र विश्वसनीय बनाउँछ।

२.१ पत्रकारिता भाषाका प्रमुख विशेषताहरू

(क) सरल र स्पष्ट (Simplicity and Clarity):
पत्रकारिताको भाषा सजिलो र बुझ्न मिल्ने हुनुपर्छ।
उदाहरणका लागि “हामीलाई स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधार आवश्यक छ” भन्ने वाक्य “स्वास्थ्य क्षेत्रमा परिवर्तनको आवश्यकता छ” भन्दा बढी प्रत्यक्ष र प्रभावकारी छ।

(ख) तटस्थ र वस्तुनिष्ठ (Neutral and Objective):
भाषा पक्षपाती वा प्रशंसात्मक हुनु हुँदैन।
उदाहरण  “प्रधानमन्त्रीको भाषण निकै सशक्त थियो” भन्दा “प्रधानमन्त्रीले आफ्नो भाषणमा आर्थिक सुधारबारे जोड दिए” भन्नु तटस्थ हुन्छ।

(ग) संवेदनशीलता (Sensitivity):
दु:खद घटना, लैङ्गिक वा जातीय विषयमा लेख्दा संवेदनशील र सम्मानजनक भाषा प्रयोग गर्नुपर्छ।

(घ) संक्षिप्त र सुसंगत (Concise and Coherent):
समाचार अत्यधिक लामो र जटिल हुनु हुँदैन। मुख्य तथ्यहरू छोटकरीमा, स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

२.२ भाषाको प्रयोगमा देखिने सामान्य त्रुटिहरू

• पक्षपाती भाषा: कुनै पार्टी वा समूहको समर्थनमा लेख्नु अनैतिक हुन्छ।

• नकारात्मक भाषा: समाजमा नकरात्मक प्रभाव पार्ने अभिव्यक्ति प्रयोग नगर्नु।

• भ्रामक शब्द: अस्पष्ट वा द्व्यर्थक शब्दले भ्रम सिर्जना गर्छ — यसबाट टाढा रहनु जरुरी छ।

३. नयाँ सन्दर्भमा पत्रकारिताको जिम्मेवारी

डिजिटल मिडिया र सामाजिक सञ्जालको युगमा समाचार तुरुन्तै विश्वभर फैलिन्छ।
यसले पत्रकारमाथि थप जिम्मेवारी थपेको छ —
फेक न्यूज नियन्त्रण, तथ्य पुष्टि (fact-checking) र अनलाइन स्रोतहरूको प्रमाणिकता सुनिश्चित गर्नु अहिलेको प्रमुख चुनौती हो।

नेपालमा प्रेस काउन्सिलद्वारा जारी “पत्रकार आचारसंहिता २०७३” ले पनि यही जोड दिन्छ —

“पत्रकारले सत्य, निष्पक्ष र उत्तरदायी सञ्चारका माध्यमबाट लोकतन्त्रको सुदृढीकरणमा योगदान गर्नुपर्छ।”

निष्कर्ष

अशोभनीय, पूर्वाग्रही वा विभेदकारी भाषा पत्रकारिताको नैतिकताको उल्लङ्घन हो। त्यसैले समाचार लेख्दा सावधानीपूर्वक छनोट गरिएको, तटस्थ र सम्मानजनक भाषा प्रयोग गर्नुपर्छ।

आचारसंहिता र भाषा एक–अर्कासँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छन्। आचारसंहिता नैतिक मार्गदर्शन हो भने भाषा त्यसको व्यवहारिक रूप। एकजना पत्रकारले आचारसंहिता पालन गर्छ तर भाषामा विभेद, अतिशयोक्ति वा अपमानजनक शब्द प्रयोग गर्छ भने त्यो नैतिकताको उल्लङ्घन ठहरिन्छ।

पत्रकारिताको मूल आत्मा सत्य, सन्तुलन र जनउत्तरदायित्वमा निहित छ। 

पत्रकारिताको आचारसंहिता र भाषा दुबै पेशागत नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वका आधारस्तम्भ हुन्।
सत्यता, निष्पक्षता, संवेदनशीलता र सुस्पष्ट भाषाको प्रयोगमार्फत पत्रकारले मात्र साँचो अर्थमा समाजको सेवा गर्न सक्छ।

सन्दर्भ (References)

• प्रेस काउन्सिल नेपाल (२०७३). पत्रकार आचारसंहिता २०७३ (Code of Journalistic Ethics).

• UNESCO (2019). Model Curricula for Journalism Education.

• International Federation of Journalists (IFJ) (2021). Global Charter of Ethics for Journalists.